Prawa ojca na etacie – urlop macierzyński, ojcowski, rodzicielski i pozostałe uprawnienia

Wiesz, że jako ojciec możesz przejąć urlop macierzyński po żonie, pracować zdalnie do 4. roku życia dziecka i odmówić nadgodzin bez żadnych konsekwencji? Większość ojców nie korzysta z tych uprawnień, bo po prostu o nich nie wie.

Ojciec pracujący na etacie, czyli np. zatrudniony na umowie o pracę, ma szereg praw, z których istnienia często nie zdaje sobie sprawy. Wie niby, że może skorzystać z urlopu ojcowskiego czy rodzicielskiego czy opieki nad zdrowym dzieckiem, ale to dopiero początek jego uprawnień związanych z rodzicielstwem.

A dochodzi jeszcze np. ograniczenie w zakresie nadgodzin, podróży służbowych, elastyczny czas pracy i szereg innych.

A szkoda ze swoich uprawnień nie korzystać. Omówmy je zatem – co się należy pracującemu ojcu? Kiedy pracownik – ojciec może ze swoich uprawnień skorzystać, kiedy pracodawca może albo nie może odmówić?

Prawa ojca na etacie – jakie uprawnienia rodzicielskie mu przysługują?

Zaczniemy od urlopu macierzyńskiego (20 tygodni urlopu przy urodzeniu jednego dziecka i odpowiednio więcej przy urodzeniu więcej niż jednego dziecka jednocześnie – wymiary są wskazane w art. 180 §1 Kodeksu pracy).

Sprawdź także: Ile można być na płatnym zwolnieniu lekarskim?

W większości przypadków korzysta z niego matka dziecka, ale są sytuacje, w których z urlopu macierzyńskiego skorzysta ojciec. Przypadki te są wskazane w art. 180 §4 do 17 Kodeksu pracy.

Kiedy ojciec może przejąć urlop macierzyński po matce?

Wymieńmy je krótko:

1. Matka dziecka rezygnuje z urlopu macierzyńskiego po wykorzystaniu co najmniej 14 tygodni tego urlopu po porodzie – pozostałą część przejmuje ojciec, a jeśli ta matka posiada orzeczenie o niezdolności do samodzielnej egzystencji i rezygnuje z macierzyńskiego po wykorzystaniu co najmniej 8 tygodni tego macierzyńskiego – to również pozostałą część przejmuje ojciec
2. Matka przebywa w szpitalu czy innym zakładzie leczniczym, stan zdrowia uniemożliwia jej sprawowanie opieki nad dzieckiem – po wykorzystaniu przez matkę co najmniej 8 tygodni macierzyńskiego po porodzie ojciec może przejąć część macierzyńskiego przypadającą na czas pobytu matki w szpitalu
3. Nastąpił zgon matki w trakcie urlopu macierzyńskiego – ojciec przejmuje pozostałą część macierzyńskiego
4. Matka porzuciła dziecko – po wykorzystaniu przez nią co najmniej 8 tygodni macierzyńskiego po porodzie pozostałą część przejmuje ojciec
5. Matka dziecka była nieubezpieczona, np. nie pracowała, a wystąpiła któraś z okoliczności: zgon matki, porzucenie dziecka, brak możliwości sprawowania osobistej opieki ze względu na niesamodzielność – ojciec może wykorzystać urlop macierzyński od dnia zgonu, porzucenia dziecka czy powstania tej niesamodzielności
6. Matka nie była ubezpieczona w chwili porodu, po porodzie podejmuje zatrudnienie w wymiarze nie niższym niż pół etatu – ojciec może korzystać z macierzyńskiego od dnia rozpoczęcia do zakończenia zatrudnienia matki albo do wyczerpania wymiaru urlopu macierzyńskiego.

Za czas urlopu macierzyńskiego przejętego od matki ojciec zachowuje oczywiście prawo do zasiłku macierzyńskiego. Aby ten urlop macierzyński dostać, ojciec musi złożyć stosowny wniosek – papierowo lub elektronicznie.

Uzupełniający urlop macierzyński – komu przysługuje i w jakim wymiarze?

Z urlopem macierzyńskim wiąże się dodatkowe uprawnienie dla ojca dziecka – uzupełniający urlop macierzyński. Uzupełniający urlop macierzyński przeznaczony jest dla rodziców dzieci przedwcześnie urodzonych albo wymagających hospitalizacji.

Skorzystać z niego mogą oboje z rodziców, oni sami decydują, czy skorzysta z niego ojciec, czy matka.

Urlop ten przysługuje w razie:

Urodzenie dziecka	Wymiar urlopu uzupełniającego
Przed 28 tygodniem ciąży lub z masą urodzeniową nie większą niż 1000 g	Tydzień uzupełniającego urlopu macierzyńskiego za każdy tydzień pobytu dziecka w szpitalu do upływu 15 tygodnia po porodzie
Po 28 tygodniu ciąży i przed ukończeniem 37 tygodnia ciąży i z masą urodzeniową większą niż 1000 g	Tydzień uzupełniającego urlopu macierzyńskiego za każdy tydzień pobytu dziecka w szpitalu do upływu 8 tygodnia po porodzie
Po ukończeniu 37 tygodnia ciąży i jego pobytu w szpitalu, pod warunkiem że pobyt dziecka w szpitalu po porodzie będzie wynosił co najmniej 2 kolejne dni, przy czym pierwszy z tych dni będzie przypadał w okresie od 5 do 28 dnia po porodzie	Tydzień uzupełniającego urlopu macierzyńskiego za każdy tydzień pobytu dziecka w szpitalu w okresie od 5 dnia do upływu 8 tygodnia po porodzie

Co ważne, ten uzupełniający urlop macierzyński musi zostać wykorzystany bezpośrednio po podstawowym urlopie macierzyńskim, inaczej przepada. Jeśli dziecko było w szpitalu z przerwami, okresy pobytu dziecka w szpitalu sumuje się, niepełny tydzień zaokrągla się w górę do pełnego dnia.

Urlop uzupełniający macierzyński udzielany jest tylko na wniosek pracownika. Zwykły macierzyński rozpoczyna się co do zasady nawet bez wniosku pracownicy, z dniem porodu, ale jeśli ojciec chce skorzystać z uzupełniającego macierzyńskiego, musi złożyć stosowny wniosek.

Przykład – wyliczenie uzupełniającego urlopu macierzyńskiego

Przykładowo – dziecko urodziło się w 32 tygodniu ciąży, masa urodzeniowa 1233 g. Po porodzie musiało zostać w szpitalu jeszcze 11 dni. Zaokrąglamy do 2 tygodni – ojciec może skorzystać z 2 tygodni urlopu uzupełniającego.

Urlop ojcowski – wymiar, terminy i zasady korzystania

Kolejne uprawnienie pracującego na etacie taty – urlop ojcowski. Co ważne – urlop ojcowski przysługuje wyłącznie ojcom zatrudnionym w stosunku pracy.

Jeśli ojciec prowadzi własną działalność czy pracuje na zleceniu, podlega dobrowolnie składce chorobowej, to on nie ma prawa do urlopu ojcowskiego, ale do zasiłku macierzyńskiego za okres wskazany w Kodeksie pracy jako okres urlopu ojcowskiego.

Czytaj również: Zwolnienie lekarskie w weekend czy płatne?

Nie ma znaczenia, czy matka dziecka jest bezrobotna, czy nie. Urlop ojcowski przysługuje w wymiarze 2 tygodni, można z niego skorzystać do ukończenia przez dziecko 12 miesiąca życia. Czyli jeśli dziecko urodziło się np. 27 września, to z urlopu ojcowskiego można skorzystać najpóźniej do 26 września przyszłego roku.

Gdyby ojciec rozpoczął korzystanie z urlopu ojcowskiego np. 20 września, to wykorzysta tylko te 4 dni urlopu ojcowskiego w okresie od 20 do 26 września, reszta przepada.

Urlop ojcowski można podzielić na dwie części po 7 dni kalendarzowych. Wniosek o udzielenie ojciec – pracownik musi złożyć najpóźniej na 7 dni przed rozpoczęciem korzystania z urlopu – art. 182(3) § 2 Kodeksu pracy.

Za okres urlopu ojcowskiego przysługuje zasiłek macierzyński 100% podstawy.

Urlop rodzicielski – jak dzieli się 41 tygodni między rodziców?

Kolejne uprawnienie pracownika – ojca to urlop rodzicielski. Wymiar urlopu rodzicielskiego dla obojga rodziców to 41 tygodni przy urodzeniu jednego dziecka, 43 tygodnie przy urodzeniu jednocześnie więcej niż jednego dziecka.

Rodzice mogą się podzielić rodzicielskim, przy czym jedna część 9 tygodni pozostaje do dyspozycji wyłącznie jednego z rodziców. W praktyce zatem może być tak, że np. matka dziecka wykorzysta 32 tygodnie urlopu rodzicielskiego, a ojciec 9, matka wykorzysta 20 tygodni rodzicielskiego, a ojciec 21 itd.

Nie może być natomiast tak, że matka wykorzysta np. 38 tygodni rodzicielskiego, a ojciec 3 tygodnie.

Ważna rzecz – rodzicielski można wykorzystać w maksymalnie pięciu częściach – art. 183 §4(6) Kodeksu pracy. Czyli jeśli matka swoje np. 32 tygodnie wykorzystała w pięciu częściach, niekoniecznie jedna po drugiej, to ojciec już nie skorzysta z tych swoich 9 tygodni rodzicielskiego, one przepadają.

Z urlopu rodzicielskiego ojciec dziecka może korzystać już w czasie, gdy matka jest na macierzyńskim. Prawo do urlopu rodzicielskiego dla pracownika – ojca nie jest uzależnione od uprzedniego wykorzystania urlopu macierzyńskiego albo zasiłku macierzyńskiego za okres odpowiadający okresowi urlopu macierzyńskiego.

Jeśli matka jest np. bezrobotna albo pracuje na zleceniu czy prowadzi własną działalność gospodarczą, nie przystąpiła do ubezpieczenia chorobowego, to jej urlopu rodzicielski ani zasiłek macierzyński za czas rodzicielskiego nie przysługuje, ojciec może wówczas wykorzystać te 32 tygodnie rodzicielskiego bez tej części ekstra 9 tygodni, bo ona jest wyłącznie dla drugiego rodzica.

Wniosek o urlop rodzicielski pracownik – ojciec składa nie później niż na 21 dni przed planowaną datą rozpoczęcia urlopu rodzicielskiego. Pracodawca co do zasady nie może odmówić.

Łączenie urlopu rodzicielskiego z pracą – jak wydłuża się urlop?

Ojciec dziecka, który korzysta z urlopu rodzicielskiego może łączyć korzystanie z tego urlopu z wykonywaniem pracy. Wówczas okres urlopu rodzicielskiego wydłuża się.

Załóżmy, że ojciec chce skorzystać ze swojej części 9 tygodni rodzicielskiego i w całości chce go łączyć z wykonywaniem pracy na pół etatu. Wówczas zgodnie z art. 182(1f) §2 i 4 Kodeksu pracy urlop rodzicielski wydłuża się o 1/2 z 9 tygodni = 4,5 tygodnia, czyli 4 tygodnie i 3 dni.

Potrwa on zatem 13 tygodni i 3 dni, przez ten czas ojciec dziecka pracuje na pół etatu, a niejako na drugim pół przebywa na rodzicielskim. Oczywiście wynagrodzenie jest obniżone proporcjonalnie do połowy etatu, zasiłek macierzyński za czas urlopu rodzicielskiego również.

Podobne uprawnienia ma ojciec adopcyjny czy pełniący rolę rodziny zastępczej. Może on skorzystać z urlopu na warunkach urlopu macierzyńskiego albo urlopu rodzicielskiego.

Sprawdź także: Kto płaci za zwolnienie lekarskie – ZUS czy pracodawca?

Urlop na warunkach urlopu macierzyńskiego – pracownik, który przyjął dziecko na wychowanie jako rodzina zastępcza – korzysta z urlopu do ukończenia przez dziecko 7 lub 10 lat w przypadku odroczenia obowiązku szkolnego.

Pracownik, który przyjął dziecko na wychowanie i wystąpił do sądu opiekuńczego z wnioskiem o wszczęcie postępowania w sprawie przysposobienia dziecka – do ukończenia przez dziecko 14 lat.

Jeśli chodzi o wymiary tych urlopów, to są one takie same, jak rodziców biologicznych. Jedna rzecz – urlop na warunkach urlopu macierzyńskiego nie może trwać krócej niż 9 tygodni.

Kolejne uprawnienie pracownika – ojca. Urlop wychowawczy. Jeśli pracownik ma staż pracy u pracodawcy co najmniej 6 miesięcy, może u niego skorzystać z urlopu wychowawczego w celu sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem.

Kiedy ojciec może skorzystać z pełnych 36 miesięcy urlopu wychowawczego?

Wymiar urlopu wychowawczego to 36 miesięcy przysługujące rodzicom łącznie, przy czym każe z nich ma wyłączne prawo do 1 miesiąca wychowawczego. Oznacza to, że np. matka wykorzystuje 35 miesięcy i ojciec miesiąc.

Jedynie w przypadku, gdy drugi rodzic lub opiekun nie żyje, drugi rodzic lub opiekun nie ma władzy rodzicielskiej, drugi rodzic lub opiekun został pozbawiony władzy rodzicielskiej albo dziecko pozostaje pod wyłączną opieką jednej osoby pracownik ma prawo do pełnych 36 miesięcy wychowawczego.

Urlop wychowawczy jest bezpłatny, ojciec może w tym czasie podejmować inne aktywności, np. pracę na zleceniu, byle nie przeszkadzało to w sprawowaniu opieki nad dzieckiem. Z urlopu wychowawczego można skorzystać do końca roku, w którym dziecko kończy 6 rok życia.

Wychowawczy udzielany jest na wniosek, składany najpóźniej na 21 dni przed rozpoczęciem korzystania z tego urlopu – a w terminie krótszym za zgodą pracodawcy. Pracownik może w każdej chwili zrezygnować z wychowawczego i wrócić do pracy.

Ochrona przed wypowiedzeniem przy obniżonym wymiarze czasu pracy

Pracownik ojciec nie musi korzystać z wychowawczego, może niejako w jego miejsce skorzystać z obniżenia wymiaru czasu pracy. Wówczas pracuje np. na 7/8 etatu i przez 12 miesięcy jest chroniony przed wypowiedzeniem umowy o pracę. Jedynie w razie likwidacji zakładu pracy pracodawca może umowę wypowiedzieć.

Teraz ważna rzecz – załóżmy, że pracownik ojciec kończy urlop macierzyński, wychowawczy, rodzicielski, ojcowski. Pracodawca ma obowiązek dopuścić pracownika do pracy na dotychczas zajmowanym stanowisku, a jeśli tego stanowiska już nie ma, to na równorzędnym, na warunkach nie mniej korzystnych.

Kiedy pracodawca może odmówić pracy zdalnej?

Następna sprawa – pracownik ojciec wychowujący dziecko do 4 roku życia ma prawo złożyć wniosek o pracę zdalną, a pracodawca może odmówić tylko, jeśli rodzaj albo organizacja pracy nie pozwalają na taką formę wykonywania pracy.

Przykładowo – pracownik pracuje na linii produkcyjnej. Siłą rzeczy nie da się tu wdrożyć pracy zdalnej, więc pracodawca może odmówić. Niemniej jeśli nie ma podstawy do odmowy, pracownik może pracować zdalnie (art. 67(19) §6 Kodeksu pracy).

Podobnie – jeśli dziecko ma nie więcej niż 4 lata, pracownik – ojciec nie może bez swojej zgody pracować ponad 8 godzin na dobę. Pracodawca nie zmusi go zatem do np. nadgodzin. O nadgodzinach mówiliśmy szczegółowo w naszym innym materiale, link w opisie.

Jeśli pracownik – ojciec opiekuje się dzieckiem w wieku do 8 roku życia, może zgodnie z art. 188(1) §1 Kodeksu pracy złożyć wniosek o elastyczną pracę. Czyli np. rozpoczynać i kończyć pracę w różnych godzinach w różnych dniach, czyli w ruchomym czasie pracy, w systemie przerywanego czasu pracy, w skróconym tygodniu pracy albo w systemie pracy weekendowej.

Jeśli dziecko jest w wieku do 8 roku życia, to pracodawca nie zmusi pracownika – ojca do nadgodzin, do podróży służbowej, do pracy w porze nocnej. Są one dozwolone jedynie za zgodą pracownika.

Kolejna rzecz – pracownik ojciec ma prawo do 2 dni albo 16 godzin opieki nad zdrowym dzieckiem. Jeśli pracuje na niepełnym etacie, to nadal ma 2 dni tej opieki, a godziny już są pomniejszane proporcjonalnie.

Przykładowo – ojciec pracuje na 3/4 etatu. Ma prawo do 2 dni albo 12 godzin opieki. Jeśli pracuje na pół etatu, ma prawo do 2 dni albo 8 godzin opieki itd.

I dla formalności na zakończenie warto dodać, że pracownik może skorzystać z siły wyższej – również 2 dni albo 16 godzin dla pełnego etatu i odpowiednio w godzinach proporcjonalnie mniej dla niepełnego etatu.

Kiedy z uprawnień może skorzystać tylko jedno z rodziców?

Jedna ważna rzecz – jeśli oboje rodzice czy opiekunowie dziecka pracują na etacie, to z niektórych uprawnień może skorzystać tylko jedno z nich. Jeśli np. matka korzysta z nich w swoim zakładzie pracy, ojciec w swoim już z nich nie skorzysta. Dotyczy to następujących uprawnień:

• Zakazu zatrudniania pracownika opiekującego się dzieckiem do ukończenia przez nie 4 roku życia powyżej 8 godzin na dobę bez jego zgody
• Zakazu zatrudniania pracownika wychowującego dziecko do ukończenia przez nie 8 roku życia bez jego zgody w godzinach nadliczbowych, w porze nocnej, systemie przerywanego czasu pracy oraz zakaz jego delegowania poza stałe miejsce pracy
• Możliwości obniżenia wymiaru etatu dla pracownika uprawnionego do urlopu wychowawczego
• Zwolnienia od pracy w wymiarze 2 dni lub 16 godzin przysługujących pracownikowi wychowującemu przynajmniej 1 dziecko w wieku do 14 lat

Jak widzisz, tych uprawnień pracowników – ojców jest dość sporo. Warto z nich korzystać.

Pracodawca absolutnie nie może wyciągać wobec pracownika negatywnych konsekwencji tylko dlatego, że pracownik – ojciec korzysta z przysługujących mu uprawnień.

To nie tylko dwa tygodnie urlopu ojcowskiego. To cały pakiet praw – od macierzyńskiego, przez rodzicielski, po ochronę przed nadgodzinami i pracę zdalną. Warto z nich korzystać w pełni.

Podstawa prawna:

Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 1465)

• art. 180 (urlop macierzyński i przejęcie go przez ojca),
• art. 180¹ (uzupełniający urlop macierzyński),
• art. 182³ (urlop ojcowski),
• art. 183 (urlop rodzicielski, podział między rodziców, liczba części),
• art. 182¹f (łączenie urlopu rodzicielskiego z pracą),
• art. 183¹ (urlop na warunkach urlopu macierzyńskiego),
• art. 186 (urlop wychowawczy),
• art. 186⁷ (obniżenie wymiaru czasu pracy zamiast wychowawczego),
• art. 67¹⁹ (praca zdalna na wniosek rodzica),
• art. 188¹ (elastyczna organizacja pracy),
• art. 148, 178 (ograniczenia czasu pracy, nadgodzin i pracy w nocy dla rodziców),
• art. 188 (opieka nad zdrowym dzieckiem),
• art. 148¹ (zwolnienie z powodu siły wyższej)

Najczęściej zadawane pytania:

Sprawdź również nasz kurs online kadry i płace – od podstaw, z zaświadczeniem

Zobacz również nasze inne Kursy online dla kadrowych